Genel bilgi
Hapşırmak, burun içindeki tahrişi temizlemek için vücudun göstersiği doğal bir reflekstir. Çoğu insan ortalama 1-3 defa hapşırsa da bazı kişilerde bu sayı 10 hatta 20’lere çıkabiliyor. Bu durum çoğu zaman zararsızdır ancak altında başka nedenlerde yatabilir.
Neden Hapşırırız?
Hapşırmak burun içindeki tahrişi ortadan kaldırmak için vücudun gösterdiği doğal bir koruma yöntemidir. Buradaki amaç, solunum yollarına girebilecek zararlı maddeleri dışarıdan atmaktır.
Neden Bazı İnsanlar Çok Fazla (10-20 defa) Hapşırır?
Bazı insanlar normal insanlara göre art arda 10 hatta 20 defaya kadar hapşırır. Peki bunun nedeni nedir? Bu duruma neden olabilecek bazı faktörler vardır. Bunları listeleyecek olursak:
Aşırı Hassas Burun Sinirleri
Her insanın burnundaki trigeminal sinirleri aynı değildir. Bu sinirler çok küçük uyarılara bile tetiklendiği için sürekli olarak hapşırma yaşanabilir.
Allerjik Durum
Alerjisi olan kişilerde burun içinde histamin salgısı yüksek olur. Histamin arttıkça:
- Hapşırma refleksi daha sık tetiklenir
- Tek hapşırık yetmediği için seri şekilde devam eder
Örneğin, polen alerjisi olan bazı insanlar 15–20 kez hapşırabilir.
Burun Yapısı
Bazı anatomik durumlar hapşırmayı artırabilir:
- Burun eğriliği (septum deviasyonu)
- Burun etlerinin büyümesi
- Burun polipleri
Bu durum burun içinde hava akımını bozduğu için sinir uçları daha kolay tetiklenir.
Stres, Yorgunluk ve Sinir Sistemi Hassasiyeti
Sinir sistemi aşırı duyarlı kişilerde hapşırık refleksi daha kolay aktive olur. Bazı insanlar stresliyken bile art arda hapşırabilir.
Güneş Etkeni
DÜnya genelinde insanların 20%-30% güneşe bakınca hapşırır. Bu etken bazı insanlarda tek seferde 10 ila 20 defa hapşırığa yol açabilir.
Hapşırma Nasıl Gerçekleşir?
Her insan hapşırır ancak hapşırma sırasında tam olarak neler yaşanıyor? Bu sorunun cevabı için gerekli açıklamaları listelersek:
- Burun içindeki sinir uçları bir irritan (tahriş edici) maddeyi algılar.
- Bu sinyaller beyne, “hapşırma merkezine” iletilir.
- Beyin akciğerlere hızlı bir nefes alma komutu verir.
- Diyafram ve göğüs kasları kasılır, ağız ve burun yolu açılır.
- Yüksek basınçla hava dışarı atılır — buna hapşırık denir.
Bu patlama şeklindeki hava çıkışı saatte 160–320 km hıza kadar ulaşabilir.
Hapşırmamıza Neden Olan Başlıca Faktörler
Alerjiler: Alerjenler, bağışıklık sistemi tarafından tanımlanan ve vücutta alerjik yolların aktivasyonunu sağlayan maddelerdir.
Tahriş Ediciler: Duman, toz, polen ve parfüm gibi bazı kimyasallar veya maddeler hapşırmaya neden olabilir.
Soğuk algınlığı ve grip: Viral enfeksiyonlar burun mukozasını tahriş ettiği için hapşırma daha sık görülür.
Parlak Işıklar: Bazı insanlar parlaş bir ışığa baktığında veya güneşe doğru baktığında hapşırır. Bu genetik bir özelliktir ve toplumun yaklaşık 20%-30%’unda görülmektedir.
Baharatlı yiyecekler: Acı biber ve baharatlar burunda trigeminal siniri uyararak hapşırma yaratabilir.
Vücudun temizlenme ihtiyacı: Bazı durumlarda burun içine giren mikrop ve yabancı maddeleri hapşırıkla temizlemeye çalışır.
Hapşırdığımızda Neden Gözlerimizi Kapatırız?
Hapşırırken gözlerin kapanması reflekstir ve istemsizce gerçekleşir. Bunun neden gerçekleştiğine dair kesin bir neden bulunamamıştır. Evrimsel olarak, hapşırık sırasında gözlerin kapanmasının, hapşırıpa neden olan uyarana tekrar maruz kalmamak için burun ve ağızdan çıkan aerosol partiküllerinden gözlerinizi korumak amacıyla geliştiği varsayılmaktadır.
Hapşırığı Tutmak Zararlı Mıdır?
Hapşırık, vücudun burnu ve üst solunum yollarını temizlemek için kullandığı doğal bir reflekstir. Toz, polen, ışık, soğuk hava veya tahriş edici maddeler burna girdiğinde beyin bu bölgeyi korumak için hapşırma komutu verir. Bu sebeple hapşırığı tutmak tavsiye edilmez.
Hapşırığı Tutmak Neden Zararlıdır?
Hapşırık sırasında vücuttan çıkan hava saatte 160–250 km hıza ulaşabilir. Bu basıncı geri içeri itmek, sistemde ciddi bir basınç oluşturur.
1. Kulak Zarı Hasarı
Hapşırığı tuttuğunuzda basıncın bir kısmı orta kulağa yönlenebilir. Bu durum:
- Kulak zarında yırtılma
- Kulakta ani ağrı
- Kulakta tıkanma ve uğultu
gibi sorunlara yol açabilir.
2. Burun ve Sinüslerde Zarar
Ani basınç geri teptiği için:
- Burun içinde küçük damarlar patlayabilir
- Kanama olabilir
- Sinüslerde basınç artışı ve ağrı oluşabilir
3. Boyun ve Boğazda Yaralanma Riski
Nadiren de olsa literatürde şu vakalar rapor edilmiştir:
- Boğazda yırtık (farenks rüptürü)
- Boyun kaslarında ve dokularda zarar
- Ses tellerinde tahriş
4. Basıncın Göğüs Bölgesine Etkisi
Hapşırık, göğüs kafesinde basıncı artırır. Tutulduğunda:
- Göğüste ani ağrı
- Kalp ritminde kısa süreli değişiklik (nadir)
- Nefes darlığı hissi
Güneşe Bakınca Neden Hapşırırız?
Bilim insanları bu refleksin oluşma nedenini sinirlerin birbirine yakın konumlu olması ile açıklıyor.
1. Göz – Burun Sinirlerinin Karışması
Güneş gibi çok parlak bir ışık gözünüze geldiğinde optik sinir uyarılıyor.
Bu sırada hemen yakınında bulunan trigeminal sinir (yüz ve burun bölgesini yöneten sinir) de yanlışlıkla tetikleniyor. Beyin “gözde bir uyarı var” mesajını alırken bunu bazen yanlış yorumlayıp “burunda tahriş var → hapşır” komutuna dönüştürüyor.
2. Genetik Bir Özellik
Araştırmalar fotik hapşırma refleksinin genetik bir özellik olduğunu gösteriyor. Ebeveynlerde varsa çocukta da görülme ihtimali çok yüksek.
3. Parlak Işık Göz Bebeğini Hızla Daraltır
Güneş ışığı göz bebeğini bir anda küçültür. Bu hızlı refleks çevredeki sinirlerde ekstra uyarılmaya neden olur ve hapşırma tetiklenebilir.